นรินทร์ เผ่าวณิช วศ.2534

อนาคตการไฟฟ้าในมือวิศวกรโยธา


ในยุคที่เศรษฐกิจดิจิทัลเติบโตอย่างก้าวกระโดด ความต้องการใช้ไฟฟ้าของประเทศไทยเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทั้ง อุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้าที่เข้ามาลงทุน และพฤติกรรมการใช้ไฟฟ้าของภาคครัวเรือนที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว ท่ามกลางบริบทโลกที่มุ่งสู่ Carbon Neutral และ Net Zero Energy อย่างจริงจัง

กองบรรณาธิการวารสารอินทาเนียมีโอกาสสัมภาษณ์ นรินทร์ เผ่าวณิช วศ.2534 ผู้ว่าการการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) หรือ EGAT คนที่ 17 มุ่งขับเคลื่อน กฟผ. และเป็นผู้ดูแลความมั่นคงระบบไฟฟ้าไทยและเป็นผู้นำการเปลี่ยนผ่านพลังงานไทยด้วยพลังงานสะอาดและเทคโนโลยีอัจฉริยะ ผู้ดูแลความมั่นคงไฟฟ้าทั้งระบบ ตั้งแต่กำลังผลิต โรงไฟฟ้า ระบบส่ง ไปจนถึงการพัฒนาพลังงานยุคใหม่อย่างโซลาร์ลอยน้ำ พลังงานหมุนเวียน พลังงานนิวเคลียร์เทคโนโลยีดักจับคาร์บอน ถึงอนาคตพลังงานไทยในอีก 5-20 ปีข้างหน้า ว่าประเทศไทยจะเดินหน้าอย่างไร พร้อมบทบาทของเทคโนโลยีใหม่ ๆ ตั้งแต่ Solar Roof, Private PPA, Carbon Capture ไปจนถึง Small Modular Reactor (SMR)

แนวโน้มกำลังการผลิตไฟฟ้าของประเทศไทย

นรินทร์ เผ่าวณิช กล่าวว่า พลังงานเป็นหัวใจสำคัญที่นักลงทุนให้ความสนใจมากที่สุด รองลงมาคือ น้ำและโครงสร้างพื้นฐานอื่น ๆ โดยภาพรวมกำลังการผลิตไฟฟ้าของไทยยังรองรับความต้องการได้ แต่ระบบส่งมีความสำคัญไม่แพ้กัน เพราะแม้โรงไฟฟ้าจะผลิตได้เพียงพอ หากระบบส่งรับไฟฟ้าไม่ไหวก็ไม่เกิดประโยชน์ ขณะที่ศูนย์ข้อมูลแต่ละแห่งใช้ไฟหลักร้อยเมกะวัตต์ จึงต้องเตรียมโครงสร้างพื้นฐานทั้งระยะเร่งด่วน ระยะสั้น และระยะยาว เพื่อรองรับอุตสาหกรรมใหม่ ๆ จึงมั่นใจได้ว่าประเทศมีแผนรองรับอย่างเป็นระบบ

สำหรับ “ไฟฟ้าสำรอง” ในอดีตความต้องการใช้ไฟสูงสุดจะอยู่ช่วงบ่ายเพราะสภาพอากาศร้อน แต่ปัจจุบันได้ติดตั้ง Solar Rooftop ในบ้าน ออฟฟิศ และโรงงาน ทำให้ภาคกลางวันมีไฟฟ้าทดแทนบางส่วน ส่งผลให้ตลอด 4-5 ปีที่ผ่านมา ช่วงใช้ไฟฟ้าสูงสุดของ กฟผ. ขยับเป็นระหว่าง 20.00-22.00 น. เมื่อทุกคนกลับบ้าน เปิดแอร์และเครื่องใช้ไฟฟ้า ในช่วงเวลานี้ Solar ไม่ผลิตไฟ ทำให้ต้องพึ่งพากำลังผลิตจากระบบทั้งหมด จึงเป็นช่วงที่ระบบไฟฟ้าต้องมีความมั่นคงที่สุด

แม้พลังงานหมุนเวียนเติบโตขึ้นตามแนวโน้มลดการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ แต่โซลาร์ยังผลิตได้เฉพาะเวลากลางวัน หากต้องการใช้ไฟฟ้าในช่วงกลางคืน จำเป็นต้องติดตั้งแบตเตอรี่ ซึ่งต้นทุนยังสูง ดังนั้นการวางกำลังผลิตต้องรองรับความต้องการใช้ไฟฟ้าสูงสุดของระบบในเวลากลางคืนที่ไม่มี Solar ช่วยผลิตไฟ

เศรษฐกิจที่กำลังฟื้นตัวทำให้ความต้องการใช้ไฟฟ้าเพิ่มขึ้น ขณะที่การสร้างโรงไฟฟ้าใหม่ใช้เวลานาน 3-5 ปี การวางแผนจึงต้องคำนึงถึงความผันผวนของเศรษฐกิจ เช่น ช่วงโควิด-19 ที่ความต้องการไฟฟ้าลดลงอย่างรวดเร็ว การกำหนดกำลังผลิตสำรองจึงต้องประเมินจากสัดส่วนพลังงานทดแทนในระบบ และความเสี่ยงที่พลังงานเหล่านั้นผลิตไม่ได้ พร้อมทั้งต้อง Optimize ต้นทุนการผลิต โดยเดินเครื่องโรงไฟฟ้าที่มีต้นทุนต่ำที่สุดก่อน และเมื่อพลังงานทดแทนเพิ่มมากขึ้น กำลังผลิตที่พร้อมสำรองก็ต้องเพิ่มตามไปด้วย

สำหรับคำแนะนำในการติดตั้ง Solar Rooftop นั้นขึ้นอยู่กับการใช้ไฟฟ้าในช่วงกลางวันและงบประมาณ หากกลางวันอยู่บ้านใช้แอร์หรือทำกิจกรรม ก็มีโอกาสคุ้มค่า โดยเฉพาะเมื่อราคาของแผง Solar ถูกลง แต่ถ้าติดตั้งร่วมกับแบตเตอรี่ แม้จะเก็บไฟใช้กลางคืนได้ แต่ต้นทุนโดยรวมยังสูงอยู่

ลดคาร์บอน

นโยบาย Carbon Neutral/ Net Zero

เดิมประเทศไทยตั้งเป้า Net Zero ค.ศ. 2065 แต่ล่าสุดนายกรัฐมนตรีประกาศเลื่อนเป็น ค.ศ. 2050 เร็วขึ้นถึง 15 ปี ทำให้ต้องเพิ่มสัดส่วนพลังงานทดแทน ทั้ง Solar พลังงานน้ำจาก สปป.ลาว และพลังน้ำท้ายเขื่อนชลประทานของ กฟผ. อีกทั้งต้องใช้เทคโนโลยี Carbon Capture ควบคู่กัน เพราะกว่า 60% ของไฟฟ้ายังผลิตจากก๊าซธรรมชาติที่ยังจำเป็นต่อระบบ กฟผ. จึงร่วมมือกับหลายหน่วยงานวิจัยการดักจับคาร์บอนไดออกไซด์ เช่น การนำไปทำปฏิกิริยากับยิปซัมเพื่อผลิต “หินปูนสังเคราะห์” หรือเปลี่ยนคาร์บอนไดออกไซด์เป็นเมทานอล (Methanol) ที่มีมูลค่าเชิงเศรษฐกิจ

สำหรับโครงการโรงไฟฟ้าโซลาร์เซลล์ลอยน้ำไฮบริด (Hydro-floating Solar Hybrid) บนเขื่อน เป็นอีกแนวทางสำคัญ ตามแผน PDP เดิมกำหนดไว้ 2,725 เมกะวัตต์ แต่จากศักยภาพพื้นที่จริงอาจทำได้ถึง 10,000 เมกะวัตต์ ซึ่งช่วยลดการปล่อยคาร์บอนระยะยาว ปัจจุบันมีโครงการเสร็จแล้ว คือ เขื่อนสิรินธร กำลังผลิตไฟฟ้า 45 เมกะวัตต์ และเขื่อนอุบลรัตน์กำลังผลิตไฟฟ้า 24 เมกะวัตต์ โดยออกแบบให้ทำงานร่วมกับระบบผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ ทำให้สามารถผลิตไฟฟ้าจากพลังงานสะอาดได้อย่างต่อเนื่องยาวนานขึ้น มีต้นทุนการผลิตไฟฟ้าต่ำ และในอนาคตจะพัฒนาต่อยอดเพิ่มการติดตั้งระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่เข้าไปด้วย เพื่อช่วยให้ระบบไฟฟ้าในช่วงเปลี่ยนผ่านระหว่างพลังงานแสงอาทิตย์กับพลังน้ำมีเสถียรภาพมากขึ้น สามารถผลิตไฟฟ้าได้อย่างต่อเนื่อง

นอกจากนี้โครงการที่รอ ครม. อนุมัติ ได้แก่ เขื่อนศรีนครินทร์ เขื่อนภูมิพล และเขื่อนวชิราลงกรณ ซึ่งมีแผนพัฒนาเฟส 2 และ 3 โดยมีกำลังผลิตรวม 1,638 เมกะวัตต์ เพื่อตอบโจทย์เป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิ หรือ Net Zero ใน ค.ศ. 2050 ของประเทศไทย โดยจะสามารถลดการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์รวม 20.56 ล้านตัน ตลอดระยะเวลา 25 ปี พื้นที่ติดตั้ง Floating Solar ใช้เพียง 1-2% ของผิวน้ำเท่านั้นจึงไม่กระทบระบบนิเวศมากนัก ซึ่งอุปกรณ์แผง Solar จะนำเข้าจากต่างประเทศ ส่วนทุ่นลอยน้ำมีหลายบริษัทในไทยร่วมแข่งขันเพื่อลดต้นทุนให้ได้ต่ำที่สุด และช่วยลดค่าไฟฟ้าของประชาชน

ในส่วนแบตเตอรี่สำหรับรถ EV กระทรวงพลังงานได้นำไปบรรจุในแผน PDP เพื่อให้มั่นใจว่าระบบไฟฟ้ารองรับได้ในอนาคต

พลังงานทางเลือกรูปแบบใหม่

เมื่อ 10 ปีก่อน ประเทศไทยเคยมีแผนสร้างโรงไฟฟ้านิวเคลียร์แห่งแรก และประเมินโดยผู้เชี่ยวชาญ IAEA (ทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ) ซึ่งหลายด้านผ่านเกณฑ์ แต่หลังเหตุการณ์ฟุกุชิมะทำให้ต้องชะลอแผนไป ซึ่งเทคโนโลยีนิวเคลียร์ยุคใหม่มีความปลอดภัยสูงขึ้น เช่น SMR (Small Modular Reactor) ที่สร้างเป็นโมดูลสำเร็จรูปคล้ายตู้คอนเทนเนอร์ มีกำลังผลิตไม่เกิน 300 เมกะวัตต์ มีระบบปลอดภัยยิ่งขึ้นเพราะผลิตจากโรงงาน และเมื่อหมดอายุก็ยกออกทั้งตู้ได้ทันที ประเทศที่พัฒนา SMR ได้แก่ สหรัฐฯ รัสเซีย จีน อาร์เจนตินา และอินโดนีเซีย มีข้อดีคือไฟฟ้าเสถียรและไม่ปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ อีกทั้งมีแนวคิด “เช่าเชื้อเพลิง” ซึ่งบริษัทผู้ผลิตเป็นผู้นำเข้ามาและนำกลับไปกำจัดหลังใช้หมด ทำให้ลดความกังวลของประชาชน

ญี่ปุ่นเป็นอีกประเทศที่ทรัพยากรพลังงานจำกัด จึงหันกลับมาใช้นิวเคลียร์เพราะเป็นพลังงานเสถียร 24 ชั่วโมง ต้นทุนแข่งขันได้ และเทคโนโลยีปลอดภัยกว่าเดิม ทำให้สามารถเปิดโรงไฟฟ้าบางแห่งกลับมาอีกครั้ง

สำหรับประเทศไทย แผน PDP ฉบับเดิม (ก่อนปรับเป้าหมาย Net Zero) วางแผนกำลังผลิตนิวเคลียร์ 600 เมกะวัตต์ หรือประมาณ 2 ยูนิตของ SMR ในช่วงปลายแผน พ.ศ. 2580 แต่เมื่อเปลี่ยนเป้าหมาย Net Zero เป็น ค.ศ. 2050 อาจต้องทบทวนสัดส่วนพลังงานสะอาดใหม่ ซึ่งเดิมพลังงานหมุนเวียนช่วงปลายแผนอาจแตะ 50% แต่เมื่อกำหนดเป้าหมายใหม่ต้องเพิ่มสัดส่วนหรือใช้เทคโนโลยี Carbon Capture อย่างจริงจัง โดยประเทศไทยศึกษาเทคโนโลยีแบบ Post-Combustion หรือการดักจับที่ปลายปล่อง ซึ่งเหมาะสมกว่าการดักจับอากาศโดยตรง (Direct Air Capture) ที่ใช้พลังงานสูงและมีต้นทุนแพง ทำให้ยังไม่เหมาะในเวลานี้

ด้านพลังงานความร้อนใต้พิภพ (Geothermal) ในพื้นที่ภาคเหนือที่มีความเหมาะสม พบว่าหากเป็นแหล่งที่มีขนาดใหญ่ ต้นทุนต่ำ และมีความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ ก็ถือเป็นเทคโนโลยีที่น่าสนใจ การเปรียบเทียบ Geothermal กับพลังงานรูปแบบอื่น เช่น พลังงานนิวเคลียร์ ไม่สามารถเทียบกันโดยตรงได้ เพราะ Geothermal เป็นพลังงานแบบเฉพาะพื้นที่ (Site Specific) ทำได้เฉพาะบริเวณที่มีรอยแยกใต้ดินและมีความร้อนใต้พิภพเพียงพอ จึงไม่สามารถใช้ได้ทั่วประเทศ แตกต่างจากโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ที่สามารถสร้างได้แทบทุกพื้นที่ ตราบใดที่มีระบบสายส่งและแหล่งน้ำรองรับ ดังนั้น แต่ละเทคโนโลยีจึงมีข้อจำกัดต่างกัน และต้นทุนก็ยังไม่สามารถเปรียบเทียบกันได้อย่างตรงไปตรงมา สำหรับ Geothermal หากพื้นที่มีความร้อนเพียงพอ ก็สามารถใช้เป็นฐานผลิตไฟฟ้า (Base Load) ได้เช่นกัน แต่บางแหล่งอาจมีก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์ปะปนขึ้นมา จึงต้องมีระบบกำจัดก๊าซเพิ่มเติม

โครงข่ายไฟฟ้า

ระบบ Net Metering และการซื้อขายไฟฟ้ารูปแบบใหม่

ระบบ Net Metering สำหรับผู้ติดตั้งโซลาร์ที่ต้องการขายไฟฟ้ากลับเข้าระบบ ยังอยู่ระหว่างการศึกษา ทั้งอัตรารับซื้อและผลกระทบต่อระบบไฟฟ้า เพราะโซลาร์ผันผวนตามสภาพอากาศ หากมีไฟฟ้าขายกลับมากเกินไปต้องรองรับผลกระทบต่อความถี่ของระบบและปริมาณไฟฟ้าสำรอง โดยศักยภาพขึ้นอยู่กับภูมิอากาศ เช่น ภาคใต้ที่มีฝนมากตลอดปี อาจมีโซลาร์ได้ไม่เต็มที่ ส่วนภาคกลางและอีสานมีแสงแดดเพียงพอแทบทั้งปี

ประเทศไทยยังมีโครงการ Direct PPA ให้ผู้ผลิตและผู้ใช้ซื้อขายไฟฟ้าตรงในเฟสแรกประมาณ 2,000 เมกะวัตต์ ซึ่งต้องพิจารณาความพร้อมของระบบไฟฟ้า ไฟสำรอง และต้นทุนที่เป็นธรรมต่อทุกฝ่าย เพราะแม้ซื้อขายกันเอง แต่หากยังเชื่อมระบบกับการไฟฟ้า ระบบก็ต้องรักษาความมั่นคงเช่นเดิม

โครงการบ้านจัดสรรยุคใหม่หลายแห่งเริ่มใช้แนวคิดผลิตไฟฟ้าใช้เอง ลดการพึ่งพาระบบไฟฟ้า แต่ต้องมั่นใจว่ากำลังผลิตพอสำหรับการใช้จริงของลูกบ้าน

การเตรียมตัวทำงานในอนาคต

แม้ตนเองจะจบวิศวกรรมโยธา แต่เส้นทางอาชีพกลับเกี่ยวข้องกับพลังน้ำ นิวเคลียร์ โรงถ่านหิน โรงก๊าซ และงานด้านก๊าซธรรมชาติ ซึ่งล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เคยเรียนมาก่อน สิ่งสำคัญที่ทำให้ปรับตัวได้คือ “ความคิดเชิงระบบ (System Thinking)” และเหตุผลเชิงตรรกะที่ได้จากการเรียนวิศวกรรม รวมถึงการเรียนรู้อย่างต่อเนื่องหรือ Life Long Learning เพราะความรู้เปลี่ยนเร็ว หากหยุดเรียนรู้ก็เท่ากับหยุดพัฒนา ทุกคนเรียนรู้ได้ หากเชื่อว่าตนเรียนรู้ได้ก็จะพัฒนาได้ แต่หากคิดว่าตนรู้พอแล้วก็จะหยุดเติบโต สุดท้ายฝากน้อง ๆ ว่า ต้องเปิดใจเรียนรู้ตลอดชีวิต พร้อม Re-Skill และ Up-Skill อยู่เสมอ